Problematiko na namang pagtulong
ni Maki Lim

Harap ng damit: Ateneo-La Salle Champions. Likod: The Sum1lao farmers, walk 4 land, walk 4 justice. Panghatak para may bumili: make your money do the walking.

Ito ang nakalagay sa damit na ibinebenta ng mga “may pakialam” na Atenista, kasama na ang patalastas nila hinggil dito, bilang donasyon para sa mga magsasakang Sumilao, na hanggang ngayon ay hindi pa rin nakukuha ang lupa nila. Sa unang tingin, mukhang nakaisip ang mga Atenista ng isang bagong pagtulong na malikhain na maaaring tangkilikin talaga ng mga mag-aaral. Ngunit, sa unang tingin lamang ito. Nakapagtatakang laging isinasama nitong mga “bumababa-sa-burol” na Atenista sa kanilang pagtulong ang pangalan ng Ateneo (naalala niyo pa ba ang ibinigay nila sa mga magsasaka na “Ateneo Supports the Sumilao Farmers” na damit?) at pera (isa pang halimbawa: Project 50/50).

Hindi ko ikinakailang maganda ang mga ganitong proyekto subalit nakababahala, kung iisipin. Bakit nga ba kailangang ipangalandakan lagi na tinutulungan ng Ateneo ang mga taga-Sumilao? Bakit sobrang yabang natin, lalo na sa kasalukuyang ibinibenta?n Bakit kailangang pangalanan ang pagtulong? Kung ganito tayo tumulong, katulad lamang tayo ng mga politikong naglalagay ng kanilang pangalan sa bawat waiting shed na kanilang ipinapatayo. Katulad ng tanong natin sa kanila na para saan ba talaga ang mga iyon, sa kapakanan ng taumbayan o sa pananatili nila sa kapangyarihan, gayon din ang maitatanong sa atin. Para saan ba talaga ang ating pagtulong, para sa katarungan ng mga magsasaka o para sa pagpapabango sa pangalan ng Ateneo?

Produkto ba ang Ateneo para ipatalastas maski sa “paglilingkod” sa mahihirap? Katulad ba tayo ng mga kompanya na upang makilala ang kanilang negosyo (at kung gayon, upang kumita pa rin) ay naglalagay ng kanilang pangalan sa kanilang huwad na pagtulong (corporate social responsibility ang tawag doon)? Sa bagay, kasama ng GK-Wyeth, GK-Philips, at marami pang ibang tambalang GK-kompanya ang GK-Ateneo.

Dagdag pa sa mga ito ang usapin ng pagtulong sa pamamagitan ng pera. Hindi maitatanggi, nakatutulong ang pera. Ngunit hanggang saan? Mababago ba ng ating mga donasyon ang desisyon ng Korte Suprema sa kaso ng mga taga-Sumilao? Nakapaglalakad ba talaga, kaisa sa mga magsasaka, ang ating sobra-sobrang salapi? Natutumbasan ba ng ating pera ang paglalakad ng mga taga-Sumilao? Napakakomportable naman ng ating pagtulong.

Alalahanin din ang Project 50/50 ng Sanggu. Nagpagawa pa talaga sila ng tarp para ipakita kung sino-sino na ang nakapagbigay ng donasyon. Muli, magtatanong ako, para saan ba talaga iyon, para may karagdagan pondo ng mga magsasaka o para may maipagmamayabang ang mga mag-aaral?

Tila sa ating bawat pagtulong, mayroon tayong nahihita. Damit, karagdagang advertisement sa pangalan, pag-angat ng pagtingin sa sarili. Laging bumabalik sa ating sarili. Kung gayon, pagtulong nga ba ito? Bagaman bumabagsak-bagsak ako sa Philo, mapapanindigan kong hindi ito ang pananagutan sa kapuwa na tinutukoy ni Levinas, na gustong-gustong ng mga Atenista.

Marami pang maaaring gawin ang mga Atenista para sa mga taga-Sumilao, bukod sa pagbili ng mga damit, na higit na makatutulong. Elitistang pagtingin man, naniniwala akong malaki ang maiimpluwensiya ng mga Atenista kapag sumali tayo sa diskurso at pagkilos na politikal. Sa usaping politikal dapat tayo higit na sumabak. Kontrahin natin ang mga argumento at patalastas ng San Miguel at ng pamilyang Quisumbing. Magsulat tayo sa Letters to the Editor ng mga pahayagan upang ipakita ang pagsuporta sa mga taga-Sumilao (marami nang sumasalungat sa ipinapanawagan ng mga magsasaka). Iparamdam natin sa mga sangay ng pamahalaan na nasa panig tayo ng mga isinantabi. Kumilos tayo, hindi lamang basta-basta magbigay ng pera. At huwag tayong tumigil hangga’t hindi nila ang kanilang lupaing matagal nang nararapat sa kanila. Sa ganang akin, higit tayong makatutulong sa pamamagitan ng mga ito.

Pilit ikinukubling katotohanan
ni Hermund Rosales

Matapos ang mahigit apat na buwan mula nang isiwalat ni Jose ”Joey” de Venecia III, anak ni House Speaker Jose de Venecia Jr., ang katiwalian kaugnay sa pakikipagkontrata ng gobyerno para sa proyektong National Broadband Network (NBN) sa korporasyong ZTE ng Tsina, lumabas ang pangalan ng isang personalidad na diumano’y siyang higit na nakaaalam sa mga detalye ukol sa nasabing iskandalo kabilang na ang mga suhol na napasakamay ng di-iilang makapangyarihan at nasa mataas na katungkulang mga opisyales. Nilalayon ng nasabing kontrata na magtayo ng isang broadband network na mag-uugnay sa mga ahensya ng pamahalaan at lokal na yunit ng gobyerno sa buong bansa, subalit naging malaking kontrobersiya ito dulot ng diumano’y $137-milyong (mahigit-kumulang P8 bilyon) paglabis sa halaga ng kasunduan at sa pagkakadawit ng pangalan nina dating tagapangulo ng Commission on Elections (Comelec) Benjamin Abalos Sr. at Mike Arroyo na siyang asawa ng Pangulong Gloria Arroyo.

Lumutang ang pangalan ni Rodolfo Noel I. Lozada Jr., tagapangulo at CEO ng Philippine Forest Corp. na sinasabing siyang susi ng imbestigasyon sa pagsagot ng mga kulang na impormasyon ukol sa $329-milyong kontrata sa ZTE at sa gayon, mapagkabit-kabit ang mga nauna nang testimonya nina de Venecia at Romulo Neri, kasalukuyang tagapangulo ng Commission on Higher Education o Ched at nanunungkulang direktor ng National Economic Development Authoity o Neda sa panahon ng pakikipagkasundo ng gobyerno sa ZTE. Isang eksperto sa IT, si Lozada ang kaibigang kinasangguni ni Neri sa pagsusuri sa proyektong NBN at pag-bibigay ebalwasyon sa mga panukala ng ZTE at ng Amsterdan Holdings Inc. o Ahi, ang kompanyang pinangangasiwaan ni de Venecia na nagbalak ring makipagkontrata sa gobyerno sa proyektong NBN subalit hindi napili.

Nakatakdang magbigay ng testimonya si Lozada ukol sa ZTE sa Senado nitong Enero 30 at inaasahang makasasagot sa usapin kung nakatanggap nga sina Abalos at Arroyo ng pera mula rito at sa iba pang katiwalian sa likod ng pakikipagkontrata, subalit tila umurong ang dila nito nang umatras siyang magpakita para sa imbestigasyon ng mga lehislador sa Mataas na Kapulungan. Ayon kay Senador Panfilo Lacson, natakot ang huli bunsod ng mga banta sa kaniyang buhay mula sa Malacañang. Naiulat pang ang bawat niyang kilos ay minamatyagan umano ng mga kinatawanm ng gobyerno.

Sa ngayon, pinaghahandaang makuha ang mayorya ng mga miyembro ng komite sa imbestigasyon ng Senado sa nasabing isyu ang petisyon para sa pag-aresto kina Neri at Lozada sa hindi nila pagdulog sa pagdinig ng kaso upang makapagbigay ng testimonya.

Kaugnay sa hindi pagsipot ng dalawang personalidad na nabanggit ang pagbabawal din ng Malacañang sa mga miyembro ng gabinete sa pagdalo sa mga kongresyonal na pagdinig na maikokonsidera nilang walang kinalaman sa gawaing lehislatura at kung ito’y para lamang sa destabilisasyon ng gobyerno.

Subalit kung sisipatin ang nangyaring pag-atras ni Lozada, ang pagtanggi ni Neri na magsalita pa bilang kaniyang pribilehiyong ehekutibo at ang naturang pagbabawal sa mga miyembro ng gabinet, isyu nga ba ng destabilisasyon ang tunay na dahilan ng gobyerno sa pagsasagwil na ito sa mga potensyal at krusyal na testigo sa mga kasong gaya ng sa ZTE o baka naman pag-iwas lamang iyon na lumantad ang katotohanan at madungisan pa ang marumi nang pangalan ng gobyerno sa ilalim ng administrasyong Arroyo?

Sa mga pangyayaring nabanggit ukol sa imbestigasyon sa katiwalian sa ZTE, mainam na suriin kung ano ang implikasyon nito sa kalagayan ng hustisya sa ating lipunan. Kung ganito rin lamang ang nangyayari, hindi malayong matulad lamang ito sa kaso ng iskandalong “Hello Garci” na kinasangkutan ng mismong Pangulong Arroyo na nananatiling walang kalinawan at pinatutunguhan ang kaso. Gayundin, hindi marapat na manatiling malaya ang mga nararapat na parusahan sakali mang totoo ang mga paratang ni de Venecia at Neri hinggil sa kaso ng pakikipagkontrata sa ZTE. Magkagayunman, kinakailangang lagyan ng ngipin ang ipapataw na parusa sa mga mapatutunayang maysala, hindi iyong kabababa pa lamang ng hatol na nagpapatunay na nagkasala ng pandarambong ay palalayain na ng gobyerno makalipas lamang ang ilang buwan. Kaugnay sa pagtestigo ni Lozada, hindi rin dapat ipinaiiral ang karahasan, pananakot at paniniil laban sa mga naninindigan para sa katarungan at katotohanan gaya ng naging kapalaran ng desaparecidos at mga napaslang na aktibista’t mamamayang kritikal sa pamahalaan. Idagdag pa rito ang pilit ding paglilimita sa mga mamamahayag na maisapubliko ang mga tunay na pangyayari sa bansa, gaya ng di-makatarungang pag-aaresto at wala sa lugar na pagkakaso ng libelo.

Sa mga kaganapang ito, nasaan ang paninindigan ng administrasyong Arroyo para sa katarungan?

Hindi sapat ang pagbabasura lamang ng Pangulo sa nasabing kontrata dulot ng katiwaliang naiuugnay rito. Hindi marapat na mangahulugan iyon na kasamang maibabasura ang isa sa mga krusyal na bahagi ng imbestigasyon sa kontratang ZTE at ang katotohanan sa likod nito. Huwag pigilan ang mga maaaring maging testigo sa pagsisiwalat ng totoo gaya ni Lozada at marapat na manindigan si Neri na maibigay pa ang kaniyang mga nalalaman sa isyu. Nakumpirma na niyang sinuhulan nga siya ni Abalos para sa pagpapatupad ng kontrata, bakit nabubusalan ngayon ang kaniyang bibig na ipagpatuloy pa ang pagtestigo at sagutin o linawin kung ano ang naging tayo ng Pangulo ukol sa isyu?

Maging patas dapat ang adminitrasyong ito sa pamamagitan ng pagpapahaya sa mga nais na tumestigo sa mga kasong kasangkot sila na maipasailalim sa mga imbestigasyon.

Ayon kay Ignacio Bunye, ang imbestigasyong ito sa kontrata sa ZTE ay nakasasagabal lamang sa kalakaran ng negosyo at nakagagambala sa kasagsagan ng paglago at repormang panlipunan ng bansa. Subalit, ang mismong mga pagsagwil at di-pagbibigay suporta sa imbestigasyon at ang mga sinasabing pananakot upang hindi humarap ang gaya ni Lozada sa proseso ng hustisya ay isa nang manipestasyon ng paghahadlang sa pagyabong at pagbabago ng lipunang ito. Sa bansang gaya ng Filipinas na batbat na ng sugat dulot ng kahirapan, katiwalian at kawalang katarungan, ang pagtataguyod at pagpapatuloy na maimbestigahan ang kaso sa pakikipagkontrata sa ZTE upang mabigyang kalinawan ang isyu at sa gayon managot ang mga maysala ay maituturing na ring isang uri ng pag-usad sapagkat sa pagkakamit ng katarungan nagsisimula ang pagtitiwala, sa pagtitiwala nag-uugat ang pagkakaisa at sa pagkakaisa napasasakamay ang tunay na kaunlaran. Para saan pa ang mga estadistika o datos na nagpapahiwatig ng paglago ng ekonomiya kung patuloy na namamayani ang katiwalian, kawalang katarungan sa bansa at hindi nakikinabang mula rito ang nakararaming mamamayan. Huwad na kaunlaran lamang iyon kung ating susuriin sa mabusising pagtingin.

Huwag hadlangang lumabas ang katotohanan. Manindigan.

Ukol sa bansa at kalayaan
ni Maki Lim

Tutal naman ilang araw pa lamang ang nakalilipas mula nang ganapin ang Araw ng Kalayaan, makikisakay na rin ako sa maraming manunulat na laging tinatalakay ito sa ganitong panahon. Hindi bago, alam ko. Nakababagot, oo. Nakasasawa, siyempre. Subalit hindi na ako sasabay sa kanila pagdating sa mga walang sawang pagreretoriko tungkol sa pag-ibig sa bansa, sa maalab na nasyonalismo at sa kung ano pa mang nakasusukang abstraksiyon ukol sa sinasabi nilang “kalayaan” at sa isang heograpikong bagay na binansagang Pilipinas.

Nakababagot, nakasasawa, nakasusuka? Kinasusuklaman ko ba ang pagiging makabayan? Hindi naman. Subalit kung hindi tutuligsain o tatanungin man lamang ang mga abstraktong konseptong ito na magpasahanggang ngayon ay nananatili pa ring problematiko, hindi kailanman magiging lubusan ang pagkamakabayan ng kahit na sino man.

Sa simula’t sapul pa lamang kasi, problematiko na ang pinag-ugatan ng konsepto ng bansang Pilipinas. Paano ba naging iisa at “nagkakaisang” bansa ang Luzon, Visayas at Mindanao? Naging iisa lamang naman ang mga naturang isla nang “matuklasan” ng mga Kastilang kolonisador ang mga ito. Sila ang nagpasya ng pisikal na hanggahang nagtakda sa kung anu-ano ang mapabibilang sa eryang pinangalanan nilang Filipinas. At, ayon sa karamihang akademiko, “nagkaisa” naman at nagsimulang maging tunay na bansa ang Pilipinas noong unti-unti nang naiisip/nahaharaya ng mga Tagalog, Bisaya, Ilokano, atbp. na hindi makatarungan ang pananakop at pananatili ng mga Kastila sa kanilang tinubuang lupa (sapagkat ayon kay Benedict Anderson, isang “imagined community” o hinarayang komunidad ang bansa). Dito pa lamang, tambak na ang suliranin. Sino lang ba ang sumali sa Himagsikang 1896 na “nagpatalsik” sa mga kolonisador? Paano na ang hindi sumali? Sa madaling salita, nakabatay o nakadepende ang pagiging bansa ng Pilipinas sa karanasang kolonyal ng mga mamamayan nito. Nakaugat lamang ang konseptong Pilipinas sa ginawa ng isang puwersang panlabas o dayuhan – ang kolonisador – isang puwersang hindi likas o taal sa tinataguriang bansa. Kung aalisin ang puwersang ito, paano na madaralumat ang Pilipinas? Saan na ito kukuha ng kahulugan? Naharaya na ba ng mga magiging-Pilipino-pa-lang, bago pa ang pagdating ng mga Kastila, ang pagkabansa?

Subalit sasabihin ng ilan, mga natibistang tanong ito. Kailangan na lamang tanggapin ang nangyari sapagkat hindi na maibabalik o mababago ang tapos na. Hindi na mahahalungkat o mahuhukay ang tiyak na kasagutan kung may bahid man lang ba ng pagkabansa ang mga prekolonyal na Pilipino – hanggang haka na lamang. At tutal naman, naharaya na ng mga Pilipino ang pagkabansa nila. May bansang Pilipinas sapagkat isa na itong “hinarayang komunidad”. Ngunit, ang tanong ko, na isang alingawngaw lamang ng tanong ng mga kritiko, kani-kaninong hinarayang komunidad ba ang umiiral sa kasalukuyan? Dito na papasok ang mga nation project o proyektong pagsasabansa. Noong ika-12 ng Hunyo, dalawang nagtutunggaliang proyekto ang aking nasaksihan – ang sa pamahalaan at ang sa Kaliwa, partikular na sa pambansang demokratikong grupo nito. Sa araw na iyon, nagtalumpati si Gloria ukol sa binabalak na pag-unlad ng Pilipinas tungo sa pagiging First World sa bansa sa loob ng 20 taon at sa pagpapahalaga sa tinatamasang kalayaang ipinaglaban ng mga “dakilang bayani” ng bansa, habang tinutuligsa naman ng mga aktibista sa may Morayta ang “huwad na kalayaang” ating nararanasan, na pinakikinabangan lamang ng iilan. Sa panig ng pamahalaan, isang pagsuko at pagsabay sa pandaigdigang status quo, gamit ang namamayaning sistemang ekonomiko at politikal, ang nais ipairal, alinsunod sa tinatangka nitong “nation-building”. Isa namang pagtuligsa sa status quo at pagbuwag sa mga naghaharing sistema ang hangad ng mga pambansang demokratiko o Nat Dem. Minimithi nilang makalikha ng estadong pinamamahalaan ng uring manggagawa at magsasaka, upang maisakatuparan ang pinapangarap na lipunang walang uri. Pinoproyekto nila ang isang bansang “nasyonalistiko, siyentipiko at pangmasa”.

Tutol man ako sa status quo, alangan din akong sumang-ayon nang lubusan sa kahit anong grupo ng Kaliwa. Parehong problematiko ang kanilang proyektong pagsasabansa. Kung tutuusin, hindi sa kanila – hindi sa pamahalaan, hindi sa Kaliwa – ang mga proyektong isinasagawa nila. Nag-ugat ang mga ito sa Kanluran at nabuo naman dahil sa pagsusuri ng kalagayan ng lipunan ng Europa, partikular na noong ika-19 na dantaon. Ang nangyayari, nananatiling nasa Kanluraning hubog ang nahaharayang komunidad, bagaman maaaring hindi umaakma ang pagsasabansang Kanluranin sa konteksto ng Pilipinas. At may Kanluraning teorya pa ring ginagamit nang magpasahanggang ngayon kahit na ito naman ay tugon sa sistema noong Panahong Industriyal ng Europa, partikular na ng Britanya. Hindi ko sinasabing tahasang mali na ito. Maaaring may mga kalagayan sa Pilipinas at sa kasalukuyang panahon na hindi na natutugunan ng teorya. Hindi naman unibersal ang mga teorya.

Mapakaliwa o mapakanan, hindi nawawala sa pagsasabansa ang pagkakaroon ng estadong may bertikal o patayong sistemang nagsisilbing kinatawan ng mamamayan (maski naman sa Marxismo, may ganitong konsepto). Hindi rin nawawala ang pagkakaroon ng bansa ng pisikal na hanggahan o ang pagiging teritoryal nito. Ang mga ito – ang estado at teritoryo – ay sangkap ng pagsasabansa, at marahil ng pangangamal ng kolonya, ng Kanluran na nagsimula pa noong Panahon ng “Pagtuklas”. Kung ipagpapatuloy ang mga ito, hindi lamang ito nagiging opresibo sa alaala ng marahas na nakalipas, maaaring mayroong mababalewala ring uri ng pagsasabansa, na hindi nagmumula sa mga aral at nakatataas na uri ng lipunang Pilipino. Maaaring mayroong naisasantabi at hindi napapansing ibang paghaharaya – isang pagharaya ng bansa na nagmumula sa kailaliman ng lipunan.

Halimbawa na lamang sa salitang “kalayaan”. Sambit nang sambit ang magkabilang panig na nasa kanila ang tunay na kalayaan bagaman sa tingin ko ay hindi nila alam ang tunay na kahulugan nito. Akala nila marahil, ito iyong freedom sa Ingles. Subalit ayon kay Reynaldo Ileto sa Pasyon and Revolution, magkaiba ang dalawang ito. Wala sa mga salitang nasasaliksik ni Sanlucar, na gumawa ng pinakamaaasahang diksyonaryo ng prekolonyal na Tagalog, ang salitang-ugat na “laya”. Kuro ni Ileto, hango ito sa layaw na nagpapahiwatig ng pagpapahintulot ng isang ina sa kanyang anak na gawin ang kanyang nais. “Laki sa layaw,” ika nga ng isang kanta. Layaw ang napili ng Katipunan, malay man sila o hindi, sapagkat pinapakita nito ang isang imaheng pamilyar na sa mga Pilipino – ang imahen ng ina-anak na, ayon kay Ileto, umuugat pa sa Pasyon, ang tunay na panitikan ng masa noong panahon ng Kastila. At maaari pang sabihin na matatagpuan din ang imaheng ito mula pa sa prekolonyal na panahon. Kaya’t napakatindi ng napadadama ng salitang laya. Ito rin marahil ang dahilan kung bakit naging babae at ina ang Bayan. Ang mga ganitong pangyayari ang nagpapatunay na may sariling hinaraya at marahil hinaharaya pa ring komunidad ang masa, kaiba sa konseptong bansang naharaya ng mga ilustrado at elitistang kabilang sa napakakitid na naghaharing-uri, at kaiba rin sa “pangmasa” bansang ipinaglalaban ng mga “pulang tagapagtanggol ng kalayaan ng masa”.

Sa susunod na umawit tayo ng Lupang Hinirang, isipin muna natin kung anong paghaharaya ang ating nagagawa.